Vextir og verðtrygging

Enn á ný er umræðan um afnám verðtryggingar farin af stað. Hér eru tveggja áratugagamlar vangaveltur um það efni:

http://www.johannrunar.is/pdf/24-Vextir%20og%20verdtrygging.pdf

Virðisaukaskattur í 18%

Úr skýrslu AGS um skattkerfisbreytingar (2011).

A. Virðisaukaskattur

55. Á Íslandi eru tvö virðisaukaskattþrep, 25,5% og 7%. 25,5 prósent þrepið er það hæsta í OECD-ríkjum. 7 prósent þrepið nær til matvæla, drykkjavara, húshitunar, gisti- og veitingarþjónustu, prentefnis, hjómlistar og fjölmiðlaáskriftar. Undanskilin virðisaukaskatti eru almennar samgöngur, menninga- og íþróttaatburðir, ferðaþjónustuaðilar, greftrun og tekjur rithöfunda og tónskálda. Lesa meira

Ríkisfjármálastefna

Hver á ríkisfjármálastefnan að vera? Á að reyna að ná jöfnuðu í ríkisfjármálunum árið 2013 hvað sem það kostar, með hækkun skatta og/eða niðurskurði útgjalda. Undir venjulegum kringumstæðum er æskilegt að ríkisfjármálin séu í jafnvægi þegar jafnvægi ríkir í þjóðarbúskapnum. Í þessu samhengi er því áhugavert að skoða hver landsframleiðslan hefði orðið 2010 ef jafnvægi hefði ríkt í þjóðar-búskapnum varðandi nýtingu framleiðsluþáttanna, vinnuafls og fjármagns. Einnig er áhugavert að sjá hverjar heildartekjur (og heildargjöld) ríkissjóðs hefðu verið við þær aðstæður.

Lesa meira

Fjárfesting eða efnahagsaðgerð

Að ráðast í fjárfestingar til að koma efnahagslífinu á stað hafa hagfræðingar fyrst og fremst í huga að slíkt muni auka tiltrú heimila og atvinnulífs á efnahagslífinu, en hún er í algjöru lágmarki nú um stundir. Í mikilli niðursveiflu er undir venjulegum kringumstæðum æskilegt að hið opinbera hafi frumkvæði og reyni að örva hagkerfið með fjárfestingum þannig að einkageirinn öðlist tiltrú á efnahagslífið og fylgi á eftir með mun umfangsmeiri fjárfestingum. En staða hins opinbera er hins vegar erfið um þessar mundir vegna mikillar skulda- og vaxtabyrðar í kjölfar efnahagshrunsins. Ósjálfbær ríkisrekstur og mikill hallarekstur hefur auk þess mikil áhrif á lánshæfismat ríkissjóðs og tiltrú fjárfesta, bæði innlands og erlendis.

Lesa meira

Hagstjórn – næstu skref

1. Ein af forsendum þess að vel takist til við hagstjórn er að þeir sem halda um stjórnvölin lesi sér til og hlusti á ráð sérfræðinga. Sjá grein mína Fagmennska, leið út úr ógöngum frá nóvember 2008.
2. Eitt mikilvægasta verkefni hagstjórnar í samdrætti eins við upplifum í dag er að skapa tiltrú á hagkerfið. Í hagfræði Keynes er þetta best gert með því að hið opinbera eyði umfram tekjur, t.d. í formi fjárfestinga. Hugsunin hér er ekki að framkvæmdin sem slík skipti sköpum heldur hitt að með henni er hið opinbera að auka líkurnar á að tiltrúin á hagkerfið vaxi. Með þeim hætti aukast líkur á að einkageiranum vaxi ásmegin og komi hægt og sígandi inn með miklum þunga. Sjá tilbrigði mitt við fræði Keynes í ritinu Hagfræðiþankar frá Uppsalaárum, 1984. Lesa meira

Eru hagfræðingar vindhanar!

Sú spurning hefur gerst áleitin hvort hagfræðingar upp til hópa séu vindhanar og eigi níu líf. Flestir tala þeir nú um bindiskyldu og lausafjárstýringu en fyrir skemmstu voru ónógar og seinteknar stýrivaxtahækkanir þeirra aðalráðgjöf og fyrri stjórntækin gamaldags. Fróðlegt væri fyrir fjölmiðlafólk að fara yfir ummæli margra þeirra mest áberandi á undanförnum árum og kanna hvort vindhanaeinkennin séu þar til staðar. Lesa meira

Mistök og ábyrgð

Okkar meginmistök á undanförnum árum varða:

1. Stjórn peningamála
2. Íbúðalánakerfið
3. Fjármögnun sveitarfélaga

Stýrivaxtastefna Seðlabankans voru hrapaleg mistök. Ekki var hlustað á gagnsýnisraddir sem mæltu með mun öflugri stjórntækjum eins og bindiskyldu og lausafjárstýringu. Stefnu sem hefði hamið útlánaþensluna bankanna og hinn gríðarlega vöxt þeirra. Ábyrgðin liggur fyrst og fremst hjá Seðlabankanum. Hann varaði að sönnu við líkt og margir aðrir en beitti ekki þeim tólum sem hann þó hafði. Aðhaldsleysi kom einnig fram hjá alþjóðastofnunum og í hvatningu þeirra til frjáls fjármagnsflæðis án skýrra reglna.

Veðhlutföll Íbúðarlánasjóðs voru hækkuð í 90% sem setti mikinn þrýsting á verðmundun á húsnæðismarkaði með þeim afleiðingum að erfitt var að hemja bæði verðbólgu og þensluna í hagkerfinu. Hagstjórn varð mun erfiðari í kjölfarið. Ábyrgðin liggur fyrst og fremst hjá ríkisvaldi þess tíma og sér í lagi Framsóknarflokkunum sem setti þessa breytingu á lánakerfi húsnæðismála á dagskrá stjórnmálanna án ígrundunar.

Lesa meira

Fagmennska, leið út úr ógöngum

Hvað fór úrskeiðis við efnahagsstjórnina og hverjir bera ábyrgðina? Að mínu mati er meginorsök ófaranna röð hagstjórnarmistaka á undanförunum árum og hef ég bent á það í fjölmörgum blaðagreinum. En hvers vegna þessi hagstjórnarmistök! Undirrótin að mínu mati er fyrst og fremst skortur á fagmennsku og gagnrýnni hugsun.

Hið nýja Ísland þarf að taka upp algerlega ný vinnubrögð. Okkar besta fagfólk þarf að koma að þeim störfum þar sem hæfni og fagmennska þess nýtist sem best. Þá þarf samfélagsumgjörðin að vera þannig gerð að hún ýti undir gagnrýna hugsun og virki lýðræðið, en þannig má koma í veg fyrir að ýmis málefni og verkefni séu keyrð áfram í blindni vegna sérhagsmuna og oft án ítarlegra efnahagslegra athuganna.

Lesa meira

Hagfræði og hagstjórn

Við beitingu peningamálatækja er gert ráð fyrir að eftirspurn eftir lánsfjármagni ráðist fyrst og fremst af vaxtakostnaði, þ.e. hæð vaxta. Það eru hin einfölduðu klassísku fræði, en er það raunveruleikinn. Minn skilningur á hagfræði er að lánsfjáreftirspurn ráðist fyrst og fremst af þeim (væntum) ávinningi eða hagnaði sem fjármagnið gefur af sér, eða m.ö.o. af tekjum umfram kostnað af ráðstöfun þess. Við mat á slíkum ávinningi er vaxtakostnaður einn kostnaðarliður meðal annarra. Aukinn vaxtakostnaður minnkar að sjálfsögðu líkur á ávinningi undir flestum kringumstæðum, en hefur ekki úrslitaáhrif.

Þetta segir m.ö.o. að vextir verða að skoðast í samhengi við (væntan) hagnað. Á sumum efnahagssvæðum getur vaxtakostnaður verið sama og enginn og fjárfestingin sáralítil (sbr. t.d. Japan). Í öðrum geta vextir verið himinháir og fjárfestingargleðin í algleymingi (sbr. Ísland 2005-2007). Hér er það ekki vaxtakostnaðurinn (hæð vaxta) sem skipta máli heldur hagnaðurinn af lánsfjármagninu.

Til að ná árangursríkri hagstjórn er mikilvægt að hafa góðan skilning á starfsemi hagkerfisins. Þeir sem koma að fjárfestingarákvörðunum vita að það sem skiptir mestu er að fjárfestingin skili (væntum) hagnaði á líftíma sínum.

Lesa meira

Leið út úr efnahagsógöngum

Í grein minni „Röð hagstjórnarmistaka“ sem birtist í Morgunblaðinu 10. apríl 2007 fjallaði ég um þrjú megin hagstjórnarmistök sem gerð hafa verið hér á landi undanfarin ár. En þau eru í fyrsta lagi mistök Seðlabankans árið 2003 að breyta skilyrðum peningamarkaðarins með lækkun bindiskyldu og aukningu gjaldeyrisforðans án viðunandi mótvægisaðgerða. Afleiðingarnar urðu gríðarleg aukning í útlánagetu bankakerfisins eða að lágmarki 800 til 900 milljarðar króna, sem biðu þess að verða nýttir þegar tækifæri gæfist.

Í öðru lagi frumkvæði ríkisvaldsins haustið 2004 að breyta umgjörð og skilyrðum íbúðarlánakerfisins. Húsbréfakerfið var lagt niður og Íbúðarlánasjóður gat nú lánað allt að 90% af verðmæti fasteigna. Afleiðingarnar urðu stóraukin eftirspurn eftir húsnæði þar sem bankarnir komu einnig inn á þann markað og nýttu þar með þá miklu útlánagetu sem hafði skapast vegna mistaka Seðlabankans árið áður.

Í þriðja lagi urðu mikil mistök hjá sveitarfélögum þar sem nægjanlegt framboð af lóðum til húsbygginga var ekki tryggt, sérstaklega á höfðuborgarsvæðinu. Vegna meðal annars ónógs lóðaframboðs og þar með framboðs á húsnæði kom hin mikla aukna húsnæðiseftirspurn fram í mikilli hækkun húsnæðisverðs og álögum á húsbyggjendur.

Lesa meira